Naoruzanje

Blog za ljubitelje oruzja, municije, vojnih letjelica i ostale vojne opreme...

21.10.2005.

"Bulletprof " veste

A bullet-resistant vest (body armour or body armor (U.S.)) - is an article of protective clothing that works as a form of armour to minimize injury from projectiles fired from handguns, shotguns and rifles . They are commonly worn by police forces, the military, and private security and civilians where legal. However, they have sometimes been misused by criminals.

The term "bulletproof" is a misnomer since these vests (depending on their armor level, see below) may provide little or no protection against rifle ammunition or even against handgun ammunition fired from a pistol-caliber carbine. The exception is the common .22 LR ammunition, which can usually be stopped by these vests even when fired from a rifle. These vests are usually protective against handgun ammunition fired from handguns (once again, depending on their armor level.)

However, vests may be augmented with metal (steel or titanium), ceramic or polyethylene plates that provide extra protection to vital areas. These "trauma plates" have proven effective against all handgun bullets and some rifles, if the bullet actually hits the plate. These types of vests have become standard in military use, as advances in ballistic technology have rendered Kevlar-only vests ineffective - the CRISAT NATO standard for body armour specifies the use of titanium backing. Some vests are also designed to protect against knife attacks as well. This is done by coating the outer surface of the vest with tiny crystals of a sandpaper-like material or placing a very thin plate of resin hardened glass-fibre sheet between the kevlar layers. This is important for the safety of law enforcement and prison guard personnel.

A vest does not protect the wearer by deflecting a bullet. Instead, the individual layers of material catch the bullet and spread its force over a larger portion of the body, deforming the round and hopefully bringing it to a stop before it can penetrate into the body. While a vest can prevent a bullet from penetrating, the wearer can still be affected by the momentum of the bullet ("blunt trauma"), with results ranging from bruises to serious internal injuries.

11.10.2005.

Pistolj

Sta je to moderan pistolj? Zasto je to parce obradjenog metala i (od nedavno) tvrde plastike tako popularno da ga traze sve vojne snage i policije sirom svijeta. Odgovor je: zato sto su mali, lagani i daju dobru vatrenu moc; pogodni su za defanzivne situacije, ali i za ofanzivne. Za svaku situaciju, treba odabrati odgovarajuci pistolj uz pravilan izbor municije. Pistolji se dijele na nekoliko klasa: poluatomatske (ili pistolje), revolvere, i neautomatske (edna ili vise cijevi, jedno opaljenje)

Poluatomatski pistolji koriste dio energije proizvedene sagorjevanjem baruta da bi pokrenuli iskoristenu cahuru iz cijevi, podigli obarac i napunili novi metak u cijev, tako da je pistolj spreman za slijedece opaljenje. Meci se obicno nalaze u sarzeru, unutar drzaca pistolja. Ovi sarzeri mogu sadrzavati 15, pa i vise metaka u jednoj ili dvije kolone, zavisno o modelu pistolja i veoma se lako ponovno pune.

Revolveri su dobili svoje ime po rotirajucem cilindru, u kojem se nalaze meci. Obicno, cilndar ima 5-7 metaka, iako neki revolveri kalibra 0.22 mogu imati 8-10 metaka. Meci se mogu dopuniti na dva nacina, jedan po jedan metak (npr. Colt PK i skoro svi stariji modeli) ili da se cilindar okrene i okvir metaka izlazi iz dobosa i kompletan se mijenja.

I revolveri i poluatomtski pistolji imaju dva glavna nacina djelovanja. Single action i Double action.

Single Action znaci da se na revolveru mora rucno zapinjati obarac svaki put prije opaljenja. Ovakvo dejstvo je bilo jedino na starim vrstama pistolja. Ovakav nacin paljbe poboljsava preciznost gadjanja, ali je brzina paljbe veoma mala. Kod poluatomatskih pistolja, Single Action znaci da se pistolj mora rucno "nategnuti" prije prvog opaljenja (obicno se to sada radi povlacenjem gornjeg dijela pistolja- ova akcija nateze obarac i stavlja metak u cijev). Za slijedece i svako naredno opaljenje natezanje obaraca se vrsi automatski, tako sto sila trzaja gura klizac unazad.

Double Action za revolver znaci da je udarac za svako opaljenje (ukljucujuci i prvo) nategnut povlacenjem obaraca (ova akcija isto tako rotira cilindar u slijedeci polozaj). Ovakav rezim rada ubrzava paljbu i pojednostavljuje akciju pucanja, ali uveliko povecava napor kod opaljenja ( od 2.2-4.4 lbs za single-action, do 8.8-12.2 lbs u double-action pistoljima). Za polu-automatske pistolje, udarac (eng. hammer) je obicno nategnut povlacenjem obaraca samo za prvo opaljenje, drugi i ostali su u single-action modu. Medjutim, prvi metak mora se opet dovesti u cijev povlacenjem klizaca. Neki (vecina od njih-kompaktni) polu-automatski pistolji i revolveri imaju Double-action-only mod paljbe, koji nateze obarac za svako opaljenje, tako iskljucujuci single-action mod.

07.10.2005.

BOJNI OTROVI

BOJNI OTROVI (eng. chemical warfare agents, fr. gaz de combat, ital. gas di combatimento, njem. Kampfstoffen), vrsta hemijskog oruzja sastavljenog od jedinjenja, najcesce organskih, koja svojim otrovnim dejstvom onesposobljavaju ili unistavaju ljude, zivotinje i bilje i kontaminiraju zemljiste i razne objekte (Hemijski rat).

Historija. Do prvog SR. Kao borbena otrovna sredstva najprije su upotrebljavani prirodni otrovi. U starom i srednjem vijeku su vrhovi strijela i projektili drugog bacackog oruzja ponekad natapani u ekstrakte otrovnih biljaka — kao sto su velebilje (l. atropa belladonna), jedic (1. aconitum napellus), morski luk (1. urginea maritima), bunika (1. hyoscyamus niger ), ili u kadaverin (ekstrakt leseva) i zmijski otrov. Od vjestackih otrova upotrebljavana su jedinjenja arsena, zive, zatim zagusljivi dimovi od sumpora, zivotinjskih papaka, koze, paperja. Pored zapaljivog, grcka vatra je imala i zagusljivo dejstvo, a grcki prasak za kihanje, kojim su branioci tvrdjava ometali napadaca za vrijeme priprema za juris na tvrdjavu, dobijan je od samljevenog osusenog otrovnog bilja. Od XVI do kraja XIX v., uporedo sa razvojem hemije, javlja se niz novih otrovnih materija, ali B. nisu posebno pripremani, mada je bilo vise prijedloga za njihovu primjenu.

Tako je Nijemac V. Zenftenberg prijedlozio 1570. da se artilj. zrna pune arsenom. U XVII v. u Italiji i Francuskoj rade se artiljerijske i rucne otrovne granate. Britanskom Ministarstvu rata prijedlozena je 1854. upotreba bombi napunjenih kakodilom i kakodiloksidom. Za vrijeme krimskog rata 1853—56. britanski admiral T. Dandonald (Thomas Dundonald) prijedlozio je 1855. da se sevastopoljsko utvrdjenje Malahov Kurgan zauzme talasima sumporoksida, ali prijedlog nije prihvacen. U Njemackoj, za vrijeme njemacko-francuskog rata 1870-18 71, predlagana je upotreba granata napunjenih veratrinom. Nje­macki hemicar A. Bajer (Adolf Bayer) preporucio je 1887. pri­mjenu suzavca. — Krajem XIX v. hemijska industrija vec je bila u stanju da proizvede razne vrste otrovnih materija, pa su tada pronadjeni gotovo svi B. koji su kasnije primjenjeni u I SR. Ta mogucnost za brzo dobijanje B. i razni ucestani prijedlozi za nji­hovu primenu bili su dovoljni da se uvidi koliku opasnost pred­stavlja to novo oruzje. Zato je 1899. Haskom konvencijom zabra­njena izrada i upotreba bojnih otrova.

U prvom SR Hasku konvenciju pogazili su sami potpisnici. Prvi su to ucinili Nijemci 27. X 1914, upotrijebivsi protiv Francuza kod Nev Sapela (Neuve-Chapelle) 3000 granata 105 mm napu­njenih kijavcem dianizidinhlorsulfonatom. Zatim su, 31. I 1915, upotrijebili granate sa suzavcem ksililbromidom protiv Rusa kod Bolimuva, a u martu 1915. i protiv Francuza kod Nijuporta (Nieuzvpoort). Uspjeh je bio neznatan, narocito zbog hladnog vremena, pa su dodati suzavci ksililenbromid, bromaceton i brommetil-etilketon. Francuzi su 1. III 1915. upotrijebili rucne i tromblonske granate napunjene suzavcem hloracetonom, a u martu i aprilu i granate sa suzavcem benziljodidom. Usljed slabe nadrazljivosti i male koncentracije, ni tim suzavcima nije postizan zeljeni efekt. U aprilu 1915. Nijemci su pokusali da masovnom primjenom novih i jacih B., pogodnih za neutralisanje zive sile u rovovima, predju iz rovovskog u manevarski rat. U tu svrhu najprije su upo­trijebili kratkotrajni zagusljivac hlor, i to u obliku otrovnog talasa stvorenog iz oko 6000 celicnih boca. Napad je izvrsen 22. IV 1915. u Belgiji, na frontu od 6 km, izmedju Biksota (Bikschote) i Langemarka. Njime je otrovano oko 15 000 francuskih vojnika, od kojih 5000 smrtno. Nijemci nisu ocekivali toliki efekt, pa nisu operativno iskoristili stvorenu paniku. Ovaj napad smatra se po­cetkom hemijskog rata. Usled slabije razvijenosti hemijske in­dustrije i nespremnosti za hemijski rat, Antanta nije mogla odmah uzvratiti istom mjerom. Prvi napad hlorom Britanci su izvrsili 25. IX 1915, a Francuzi u februaru 1916. Posto je uporedo jacala i protivhemijska zastita dalji razvoj usmjeren je ka pro­nalazenju novih, jacih B., koji bi probili gas-masku protiv­nika. Pored toga, isprobavani su i novi tehnicko-takticki postupci za upotrebu B. koji bi bili manje osjetljivi na promjenljive meteoro­loske uslove. Pocetkom 1916. obje zaracene strane pocinju u vecem obimu da upotrebljavaju artiljerijske hemijske granate.

Kako su one mogle da prime malo otrova (oko 10% od svoje tezine), ubrzo su se pojavili prvi hemijski minobacaci, cije su mine mogle da prime oko 5 puta vise B. Francuzi su, januara 1916, prvi upotrijebili granate sa kratkotrajnim nadrazljivcem akroleinom, ali bez narocitog uspjeha, a kod Verdena, 21. II 1916, sa zagusljivcem fozgenom. Nijemci su prvi, 19. V 1916, na isti nacin upotrijebili, kod Satankura (Chattancourt), zagusljivac difozgen, iste otrovnosti, ali boljih fizickih osobina od fozgena. Juna i jula 1916. Bri­tanci su izveli preko 100 napada otrovnim talasima od smjese hlora, fozgena i sumporvodonika. Francuzi su, u borbama na Somi 1. VIII 1916, prvi primjenili pravi B. vensenit (vincennite) — smjesu cijanovodonicne kiseline, kao glavne komponente, kalajtetrahlorida, arsentrihlorida i hloroforma. Zbog nje­govih slabih fizickih osobina, nisu nanjeti Nijemcima veci gubici. Kod Tjepvala (Thiepval) i Bomon Amela (Beaumont Hamel) Britanci su 24. IX 1916. upotrijebili art. mine napunjene suzavcem etilestarom jodsircetne kiseline. Krajem 1916, Rusi su prvi upotrije­bili hlorpikrin. Te godine kod Nijemaca se uglavnom ustalio difozgen, kod Francuza i Britanaca fozgen. Britanci su pocetkom 1917. bezuspjesno pokusali da probiju njemacku gas-masku smjesom od 80% hlorpikrina i 20% kalajtetrahlorida uz dodatak smjese od 75% hlorpikrina i 25% fozgena. Iste godine Nijemci su postigli veliki uspjeh kijavcem klarkom I. Da bi se ljudstvo poslije skidanja gas-maske zbog kihanja naslo u atmosferi zagusljivca, kasnije su klark I pomijesali sa difozgenom. Klark I je bio prvi efikasan B. u cvrstom stanju, koji je eksplozijom pretvaran u otrovne aerosole. Da bi mogla pruziti zastitu od tih aerosola, gas-maski je dodat arsinski sloj koji ih je zadrzavao.

Nijemci su 12/13. VII 1917. kod Ipra prvi upotrijebili dugotrajni plikavac iperit. Odlikovao se postojanoscu na zemljistu, pa je protivhemijska zastita postala jos slozenija, jer je bilo potrebno i zastitno odijelo. Gubici Antante od iperita bili su oko osam puta veci nego od svih ostalih B., mada je upotrijebljen u relativno maloj kolicini u odnosu na ostale B. Da bi se njime nanosili jos veci gubici, Nijemci su upotrebljavali iperit sa klarkom I . Poslije pojave iperita, Antanta je odmah formirala tijelo za koordinaciju proizvodnje B., kako bi se sto prije doslo do iperita. Zaplijenjenim njemackim iperitom, Britanci su izvrsili prvi napad 20. XI 1917. kod Kambrea, a sopstvenim u septembru 1918. Fran­cuzi su prvi napad iperitom izveli u junu 1918. Austrougarska vojska je septembra 1917. upotrijebila na italijanskom frontu krvni B. bromcijan, rastvoren u benzolu ili u smjesi bromacetona i benzola, koji su Italijani, po mjestu upotrebe, nazvali kampijelit (campiellite). Posto nisu imali dovoljno sirovina, Nijemci su 1918. poceli da zao­staju iza Antante u pogledu proizvodnje B., ali ne i u stvaranju novih vrsta. U martu 1918. upotrijebili su etildihlorarsin u smjesi sa dihlordimetiletrom (ovaj posljednji nadrazuje slusne zivce, izaziva vrtoglavicu i gubitak orijentacije), a pred kraj rata proizveli su dihlorfenilkarbilamin, koji izaziva mucninu i povracanje. U SAD je razmatrana mogucnost upotrebe plikavaca luizita i metildihlorarsina, ali nije upotrijebljen zbog zavrsetka rata. Vecina B. upotrebljenih u I SR bila je u gasovitom stanju, pa su najcesce nazivani otrovni gasovi. Najvise su upotrebljavani zagusljivci i opste otrovni (pravi ili krvni) B. (preko 80%), a najmanje suzavci (4%). Najveci nedostatak svih bio je u tome sto su za kontaminaciju malog prostora bile potrebne velike ko­licine, mnogo vece nego sto se teorijski predvidjalo. Otrovnim granatama se zeljeni efekt nije postizao uvijek tako brzo kao ra­zornim. Ali, bojnim otrovima su se mogla brzo kontaminirati velika prostranstva, oni su prodirali i u fortifikacijske objekte, njima su se lakse postizala iznenadjenja nego ostalim oruzjem, za dejstvo otrovnim granatama nije bila potrebna velika tacnost ga­djanja. Inace, od pocetka rata stalno su povecavane kolicine upotrebljenih B.: 1915. oko 4000 t, 1916 — oko 15000 t, 1917 — oko 38 000, a 1918, za svega deset mjeseci, 65 000 t. Sa oko 122 000 tona B., koliko je upotrijebljeno u I SR, naneseno je oko 1 100 000 gu­bitaka (po jedan vojnik na svaki 1,1 kg B.), sto cini oko 5% od ukupnog broja poginulih i ranjenih. Stoka je manje trpjela, jer se nalazila iza linije fronta. U britanskoj vojsci je od jula 1916. do novembra 1918. registrovan 2431 otrovan konj, od kojih je uginulo samo 211; u njemackoj vojsci je od 1917. do avgusta 1918. otrovano 2559 konja, a uginulo 322.

Izmedju I i II SR ponovo je zabranjena primjena B. (Vasingtonskom konvencijom 1922. i Zenevskim protokolom 1925), ali je ona ipak nastavljena, samo u manjem obimu. U italijansko-etiopijskom ratu 1935—36. fasisticka Italija je iz vazduha gadjala iperitom naselja nezasticenog etiopskog stanovnistva. Japanci su B. upotrebljavali u Mandzuriji i Kini (1937—39). Inace, u ovom periodu poboljsan je kvalitet poznatih B. i uprostena njihova proizvodnja. Skoro sve vojske organizovale su hemijske labora­torije, institute i centre za ispitivanje B. i za pronalazenje novih jacih B. Znatno je poboljsan kvalitet iperita. Proizvedene su razne njegove smjese sa niskim temperaturama mrznjenja, koje mu produzuju trajanje djelovanja na zemljistu, a pripreman je i kao otrovni dim. Nijemci su postigli zavidan uspjeh u pronalazenju nervnih B.: 1937. sintetizovali su nervni B. tabun, a 1938. sarin. Tih godina proizvedeni su i azotni iperiti. Mnogo se radilo na sintezi estara fluorsircetne kiseline i fluorkarbonskih kiselina vece molekularne tezine, jer je 1936. ustanovljena njihova otrovnost. Zbog stabilnosti u vode­nim rastvorima i zbog toga sto su bez ukusa i mirisa, fluoralkoholi, fluoracetamidi i njihovi derivati bili su predvidjeni za trovanje vode. — Razvijena avijacija otvorila je mogucnost upotrebe B. i u pozadini, zbog cega su na cijeloj drzavnoj teritoriji preduzimane op­sezne mjere odbrane (Civilna zastita).

U drugom SR B. su upotrijebili jedino Nijemci, i to svega jed­nom, 1942. na Kercu, jer su saveznici zaprijetili da ce odgovoriti istom mjerom. Nastavljeni su radovi na sintezi jedinjenja slic­nih azotnim iperitima. Prema nekim podacima, u SAD je sintetizovano oko 50 takvih otrovnih jedinjenja. Velika paznja posvecena je arsinima. Usavrsena je proizvodnja luizita, etildihlorarsina i fenildihlorarsina, a pripreman je i radioaktivni arsin. Narocita paznja obracena je nadrazljivcima, pa je sintetizovano dosta novih kijavaca. Od nemetaloorganskih otkriveno je preko 120, a od metaloorganskih (olovo) oko 50 otrovnih jedinjenja. Ispitivano je i oko 30 jedinjenja olova, koja se pri zagrijavanju jako razlazu i daju otrovne dimove. Sintetizovano je preko 200 jedi­njenja neisparljivih otrovnih dimova. Usavrseni plikavci formil-hloroksim i cijanformilhloridoksim, slicni fozgenoksimu, koji su jos 1929. pronasli njemacki hemicari V . Prantl (Wilhelm Prandtl) i K. Zenevald (Kurt Sennewald), i koji su Nijemci bili pripremili za buduci rat, pri maloj koncentraciji prolaze kroz odijelo i na kozi izazivaju zarenje, crvenilo i svrab, a pri jacoj pli­kove, pa se nazivaju koprivni B. Njemacki hemicari otkrili su i otrovno dejstvo alkilestra monofluorfosforne kiseline. Na bazi tog otkrica pripremljeno je u raznim drzavama na stotine novih otrov­nih jedinjenja. Nijemci su 1943. poceli da proizvode tabun, 1944. sarin, a 1944. pronasli su soman. Ta tri B., poznata pod zajednickim imenom triloni, oko sto puta su otrovniji od B. iz I SR. Anglo-Amerikanci su 1945. zaplijenili oko 125 000 t tabuna. Pred kraj II SR Nijemci su gradili dva industrijska postrojenja za proizvodnju 600 t sarina mjesecno. Navodi se da su radili i na pronalazenju trovaca cjedila gas-maske, tj. hemijske materije cije bi se dejstvo zasnivalo na tome sto bi se njenim prisustvom slojevi filtra (npr. arsinski) istrosili i zapusili, ili bi sa aktivnim ugljem cjedila izazvali hemijsku reakciju uz razvijanje visoke temperature i tako umanjili zastitnu moc cjedila. Na kraju, njemacki je izum bio i ljepljivi (smolasti) iperit koji se teze dekontaminira nego obicni iperit.

U V . Britaniji je 1941. proizveden diizopropoksifosforil-fluorid, sa oznakom DEP, u SAD nazvan PF-3.

U SAD je istrazivan dimetildiglikolat, koji je bez mirisa, ne nadrazuje oci, ali poslije 20 minuta izaziva sljepilo.

Pored izlozenog, proucavani su razni polimeri ugljenmonoksida, sintetizovani bromfozgen, trifozgen, triofozgen i cijanofozgen i pripremane su razne smjese B. da bi se pojacalo njihovo djelovanje (Nijemci su mijesali iperit i arsensko ulje u odnosu 1 : 1, a Britanci DFP i iperit). Poslije zavrsetka rata zaplijenjeno je od Nijemaca oko 200 000 t raznih vrlo jakih B., skoro dva puta vise nego sto je ukupno upotrebljeno u I SR. Na Nirnberskom i Habarovskom procesu utvrdjeno je da su Nijemci, odnosno Japanci, vrsili oglede sa B. nad zarobljenicima.

Poslije II SR nastavljena su istrazivanja i proizvodnja novih B. i pored toga sto je pokrenuto pitanje postovanja Zenevskog protokola od 1925. o zabrani upotrebe zagusljivih, otrovnih i slicnih gasova. Izmedju 1950. i 1955. ispitani su razni organo-fosforni bojni otrovi koji su prema strukturi analogni acetilholinu. U SAD se od 1961. proizvode nervni B. pod na­zivom VX otrovi ili VE otrovi ciji sastav nije objavljen, ali je poznato da su to jedinjenja iz grupe fosforiltioholina, cija je otrovnost vise desetina puta veca od otrovnosti sarina i somana. U americkoj literaturi pominju se i otrovi sa oznakama GE (O-cikloheksil-fluor-metilfosfonat) i GF, ciji sastav takodje nije ob­javljen. U vijetnamskom ratu americke snage upotrebljavaju tzv. onesposobljavajuce i uznemiravajuce otrove, kao sto su BZ-otrovi, a raspolazu i sa CS-otrovom (ortohlorbenziliden-dinitril malonske kiseline) koji ima osobine i nadrazljivaca i zagusljivaca, samo mu je djelovanje za 10 do 15 puta jace od djelovanja hloraceto-fenona i adamsita. Prema nekim podacima, samo u 1965. broj zatrovanih ljudi u Vijetnamu iznosio je 146 000. U SAD sinte­tizovani su i u Vijetnamu vec upotrebljeni i tzv. diverzantski otrovi (najznacajniji je toksin botilinusa), kojim se truju mjesni izvori hrane i vode i tako stvara psihoza opste nesigurnosti. U literaturi se danas kao pogodni B.. za sabotazu i diverziju isticu i organska jedinjenja fluora, prirodni otrovi biljnog i zivotinjskog porijekla, neorganska jedinjenja arsena, antimona, olova, zive, bakra i dr. Americke snage u Vijetnamu upotrebljavale su dosad i fito-toksicne bojne otrove kojim se unistava vegetacija. Prema vijetnamskim podacima, u 1965. je njima unistena vegetacija na oko 700 000 ha.

Osobine. Takticko-tehnicke. Od velikog broja ot­rovnih materija sintetizovanih u I SR samo je malo njih bilo pogodno za upotrebu kao B. Da bi mogla biti B., otrovna mate­rija treba da je jako isparljiva, da otrovno dejstvo ispolji za kratko vrijeme, da takvo dejstvo ispoljava i kad se nalazi u malim koncen­tracijama, da je hemijski dovoljno stabilna (u toku proizvodnje, cuvanja i primjene), da je postojana na zemljistu, da se moze upotrijebiti pri raznim meteoroloskim uslovima, da su joj pare teze od vazduha kako bi se u nizim vazdusnim slojevima stvorila potrebna borbena koncentracija, da se ne razlaze pri visokim tem­peraturama i eksplozijama, da se dobija jeftino, da se tesko otkriva, da je pronalazenje zastitnih sredstava otezano i da se moze upotrijebiti postojecim sredstvima. Bojni otrovi koji se proizvode u toku mira moraju da imaju znatno vecu stabilnost nego oni koji se proizvode neposredno pred primjenu.

Fizicke. Pod normalnim uslovima (0 °C i 760 mm Hg) B. mogu biti u sva tri agregatna stanja. U cistom stanju su vecinom bezbojni, a kao tehnicki pro­dukti su najcesce zuto-smedje do mrke boje. Kao gas su vecinom bezbojni, izuzev hlora koji ima zuckasto-zelenu boju. Vecina B. ima karakteristican miris, neki prijatan, na voce (tabun, soman), zdravac (luizit), jorgovan (ksililenbromid), badem (cijanovodonicna kiselina), slacicu (iperit), med (brombenzilcijanid), dok se drugi isticu neugodnim mirisom na bijeli luk (arsenvodonik), na trule jabuke (fozgen, difozgen), na trulo sijeno, plijesan, sapun (azotni iperit). U vecini slucajeva miris se osjeti prije nego sto B. ispolji svoje fiziolosko dejstvo, ali to ne mora biti uvijek karakteristican znak za prisustvo nekog B., jer se njegov vlastiti miris moze pri­kriti dodatkom drugih materija. Da bi se mogli lakse upotrebljavati na niskim temperaturama, B. treba da imaju nisku tacku topljenja. Ona je niza kod tehnicki proizvedenih nego kod hemijski cistih otrova, jer je snizavaju razne primjese. Tacka topljenja snizava se dodavanjem rastvaraca ili drugih otrova. — Bojni otrovi koji imaju nisku tacku kljucanja posjeduju vecu moc isparavanja, brze stvaraju jacu koncentraciju, ali se i brze razrijede i manje su po­stojani. Na osnovu tacke kljucanja izvrsena je i podjela B. prema vremenu dejstva na kratkotrajne i dugotrajne. Napon pare (pri­tisak sloja pare B. koji se obrazuje na povrsini tecnih ili cvrstih tijela), mjeren obicno u milimetrima zivinog stuba, srazmjeran je njihovoj isparljivosti. Najveci napon pare imaju kratkotrajni B., a najmanji otrovni dimovi. Bojni otrovi sa velikim naponom pare, kao sto su fozgen i cijanovodonicna kiselina, isparavaju brze, pa zato i brze stvaraju koncentracije nego oni koji sporo isparavaju, kao sto su iperit i brombenzilcijanid. — Relativna gustina pare (u odnosu na vazduh) ima odlucujuci znacaj za ponasanje B. u atmosferi pri upotrebi. Ako je veca od gustine vazduha, vazduh nece potisnuti B. u vise slojeve atmosfere, pa ce se moci dobiti zeljena koncentracija. — Isparljivost B. podsticu mala kolicina B., vjetar, povisena temperatura vazduha, rasprsenost B. i upotreba B. uz eksplozivna punjenja. — Specificna tezina B. utice na laboraciju municije, izradu raznih smjesa B. i na izradu specijalnih pribora za polivanje B. — Tacka zapaljivosti regulise se dodavanjem drugih materija sa niskom temperaturom raspadanja. Kod B. koji se upotrebljavaju sa eksplozivnim sredstvima, ona treba da bude toliko visoka da pri eksploziji ne moze doci do samozapaljenja. — Latentna toplota isparavanja je glavni cinilac u odredjivanju pona­sanja B. poslije eksplozije hemijske granate. Gasoviti B., prije nego sto se njima napune granate, prevode se u tecno stanje (likvefakcija) ili se izlazu pritisku, pri cemu se oslobadja izvjesna kolicina toplote. U trenutku eksplozije tecnost se vrlo brzo pretvara u paru, apsorbujuci iz okoline toplotu koja je po kolicini jednaka toploti oslobodjenoj u procesu punjenja. Zbog toga se pare B. u izvjesnoj mjeri ohlade i pocnu da taloze, sto se naziva efekt zgusnjavanja. — Rastvorljivost B. zavisi od njegove vrste, temperature i pritiska. Kao rastvaraci najcesce se upotrebljavaju benzin, petroleum, trihloretilen i ugljentetrahlorid. Njima se snizava tacka topljenja i kljucanja, usporava ili ubrzava isparljivost, smanjuje ili povecava gustina, maskira miris i boja. Neki B. (npr. arsentri-hlorid) mogu posluziti za rastvaranje drugih.

Hemijske. Neki B. (npr. fozgen, difozgen) hidrolizuju vrlo brzo, a drugi (npr. iperit i brombenzilcijanid) vrlo sporo. Pri tome mnogi gube otrovnost, dok kod nekih (npr. luizit) i produkti hidrolize postaju otrovni. — Stabilnost B. omogucuje stvaranje potrebnih rezervi. Vecina B. reaguje sa metalima izazivajuci koroziju, pri cemu se mijenjaju i grade neotrovne produkte; zato se posude za cuvanje i municija emajliraju ili premazuju otpornim lakom, zasticuju staklom, olovom, i dr. Mnoge materije stupaju u reakciju (oksidacija, redukcija i hlorisanje) sa B. cineci ih neotrovnim, pa se ko­riste kao dekontaminacione materije. Reakcije B. sa nekim drugim materijama koriste se za izradu sredstava za de­tekciju B. (Detektori). Te reakcije najcesce prate toplotni efekt, promjena boje, stvaranje taloga, razvijanje para ili pojava mirisa. — Bojni otrovi se cuvaju u tecnom ili cvrstom stanju, a upotrebljavaju u gasovitom stanju ili u obliku aerosola .

Biolosko djelovanje bojnih otrova se dugo razlicito tumacilo. Sma­tralo se da dejstvo otrova koji je dospio u organizam izazivaju atomi (zive, kalijuma, olova, bizmuta, fosfora i dr.), odredjene atomske grupe (toksofori), molekuli odredjene stericne strukture, molekuli sa nezasicenim vezama itd. Nijedno od tih objasnjenja ne moze se uzeti kao opstevazece, mada pojedina od njih, na odre­djen nacin, doprinose objasnjenju biofizickog i biohemijskog djelovanja B. Najnovije shvatanje polazi od toga da organizam, u normalnom stanju, predstavlja fiziolosko-biohemijski kompleks koji stoji u dinamickoj ravnotezi. Kada se u taj kompleks unese B. (strana sintetska hemijska supstancija), u njemu nastaju odre­djene promjene. Ako nije dovoljno sposoban da primi ili preda energiju ma kojoj drugoj supstanciji ili biohemijskom sistemu, unijeti B. djelovace kao strano tijelo. Pri tome, reaktivnost B. sa hemijskog gledista ne mora odgovarati reaktivnosti istih hemijskih supstancija u zivom organizmu. Naime, zivi organizam je slozen koloidni sistem koji sadrzi vise od 75% vode, sto uslovljava i spe­cificne vidove reaktivnosti stranih hemijskih jedinjenja unijetih u organizam. Bojni otrovi, kao hemijske borbene materije , u vecini slucajeva su jedinjenja koja sadrze heteroatome. Pored tri osnovna elementa organske hemije (ugljenika, kiseonika i vodonika), patofizioloskom dejstvu B. doprinosi prisustvo i drugih elemenata, kao sto su fluor, hlor, sumpor, azot, fosfor, arsen i dr. Za vrijeme trovanja postoji odredjen toksiko-dinamizam. Najprije dolazi do slozenih biohemijskih reakcija izmedju otrova i belancijevina u organizmu. Te reakcije dovode do raznovrsnih poremecaja u bjelancevinastim strukturama. Ako su ti poremecaji kvantitativno mali, ne odrazavaju se patofizioloski, jer se u dinamizmu fiziolosko-biohemijskog kompleksa vrsi odredjena adaptacija. Ali kada se poveca kolicina otrova, povecava se i kvantitet biohemijskih po­remecaja; ispoljavaju se uocljivi funkcionalni poremecaji; dolazi do morfoloskih promjena u celijama i tkivima, pa i do odumiranja celija. Kad udju u organizam, B. se vezuju za odredjene bjelancevinaste strukture i remete njihovo fiziolosko-biohemijsko dejstvo (biokemijska lezija). Neke hemijske supstancije tek posredstvom odredjenih fermenata u organizmu postaju otrovna jedinjenja (letalna sinteza). Takvi biohemijski poremecaji utvrdjeni su kod nervnih B. Prisustvo malih kolicina B. moze se utvrditi biohemij­skom analizom, a vecih funkcionalnim poremecajima pojedinih organa i sistema. Zavisno od nacina djelovanja, B. mogu ispoljiti prolazna i neprolazna dejstva. Kod prolaznih (reverzibilnih) dejstava, poslije prekida djelovanja, dolazi do potpunog oporavka funkcije povredjenog tkiva ili organa, osim u slucaju velikih doza B. koje izazivaju smrt. Neprolazna (ireverzibilna) dejstva izazi­vaju promjene u strukturi celija i tkiva; u pocetku su to samo funk­cionalni poremecaji, a kasnije dolazi do izumiranja celija i tkiva koja se ne mogu obnoviti, vec se stvaraju oziljci. Tako, na primjer, dejstvuju plikavci. Narocita vrsta neprolaznog dejstva je tzv. kasno dejstvo koje se javlja 10 do 20 godina poslije trovanja, i ispoljava se u vidu laksih ili tezih psihickih poremecaja. Neki B. (npr. nervni) ispoljavaju kumulativno dejstvo. Stalnim ili povremenim pridolaskom novih kolicina tih B. (hronicna i subhronicna trovanja) nagomilavaju se na mjestu biohemijske lezije i od pocetnih nevidljivih pato-biohemijskih povreda moze doci do smrti.

Kombinovano dejstvo nastaje kad dva ili vise otrova jednovremeno djeluju. To djelovanje moze biti u istom pravcu (sinergizam) ,ili u suprotnom (antagonizam). Ukupno dejstvo sinergicnih otrova cesto je jace od zbira njihovih pojedinih dejstava, pa zato i pri manjim ko­licinama, a duzoj ekspoziciji, mogu izazvati smrt. Antagonizam se ispoljava hemijski, odredjenom inter-reakcijom, ili u vidu po­remecaja koji su po svom patofizioloskom dejstvu suprotni. Sred­stva koja u organizmu neutralisu B. nazivaju se antidotima.

Bojni otrovi mogu da prodru u organizam preko koze, sluzokoze organa za disanje i organa za varenje, oka i kroz zatvorene rane. Koza i sluzokoza, preko kojih organizam komunicira sa okolinom, predstavljaju zastitnu barijeru protiv prodiranja raznih agenata spoljne sredine. Pri prodiranju kroz njih, B. prouzrokuju lokalno dejstvo koje se manifestuje razlicitim reaktivnim pojavama, od crvenila, otoka, zarenja, bola, nadrazaja nervnih zavrsetaka itd., pa do odumiranja celija i tkiva. Nervni B. prouzrokuju blage, prostim okom neprimjetne reaktivne pojave. Plikavci prouzrokuju najprije pocetne reaktivne vidljive pojave, a zatim smrt celija i izumiranje tkiva. Kijavci i suzavci nadrazuju nervne zavrsetke u sluzokozama i prouzrokuju refleksne reakcije kihanja, kasljanja i suzenja. Kada udu u organizam, B. se krvlju raznose po citavom organizmu (resorptivno dejstvo) i tako dolaze do osjetljivih, receptornih mjesta djelovanja. Organizam se suprotstavlja njihovom prodiranju zastitnim tkivnim barijerama, biohemijskim adapta­cijama, detoksikacijama i izlucivanjem preko pluca i bubrega. Bojni otrov moze imati lokalno ili resorptivno dejstvo, ili oba dejstva istovremeno, sto zavisi od njegove koncentracije.

Pored stepena toksicnosti, na efekt dejstva B. najveci znacaj ima njihova koncentracija. Ona kojom se za najkrace vrijeme nanose efikasni gubici naziva se borbenom koncentracijom. Izrazava se u tezinskoj mjeri (brojem miligrama u litru ili brojem grama u kubnom metru vazduha), ili u zapreminskoj mjeri (brojem litara pare u kubnom metru vazduha), ili (za aerosole) brojem cestica u kubnom metru vazduha. Kolicina B. na zemljistu (pri taktickoj proceni) izrazava se povrsinskom koncentracijom (ili gustinom zatrovanosti), tj. tezinom B. na jedinici povrsine zemljista (obicno u g/m 2 ). Zbog razlicitih zemljisnih i meteoroloskih uslova, potrebna gustina zatrovanosti pojedinim B. je jako promjenljiva, pa se njena vrijednost najcesce zamjenjuje stepenom otrovnosti. Taj se stepen odredjuje apsolutnom tezinskom mjerom, a moze se izraziti jos i tezinskom, molekularnom, zapreminskom koncentracijom i koncentracijom cestica. Ali, nijedna od tako izrazenih vrijednosti stepena otrovnosti ne daje potpun uvid u efikasnost B., jer ne pokazuje koliku ko­licinu moze da podnese zivi organizam do nastupa smrti. O tome govore utvrdjene priblizne kolicine B. za donju granicu nadrazljivosti, granicu podnosljivosti i smrtnu koncentraciju. Donja gra­nica nadrazljivosti pokazuje kolicinu B. (u mg/l ili g/m 3 vazduha) ispod koje on ne djeluje na organizam. Granica podnosljivosti je maksimalna kolicina B. koju covjek moze podnijeti u jednoj minuti bez ostecenja organizma. Smrtna koncentracija oznacava kolicinu B. koja djeluje smrtno, pri cemu se obicno iskazuje i vrijeme ekspo­zicije, jer smrt moze da nastupi i poslije vise dana. Iz proizvoda vremena ekspozicije (u minutama) i kolicine B. (u miligramima) dobijen je tzv. Haberov produkt smrtnosti , prema kome je smrtno delovanje B. upravo srazmjerno koncentraciji i vremenu ekspozicije (disanjem). Njim se dobija samo orijentacioni stepen otrovnosti, jer ne vazi za druge nacine (rane, koza) ulaska B. u organizam i ne obuhvata eliminaciju B. od strane organizma, narocito pri dugotrajnim malim koncentracijama. Zato se danas otrovnost B. izrazava smrtonosnom dozom .

HEMIJSKI SASTAV I STRUKTURA. — Mnoga neorganska jedinjenja su vrlo otrovna, ali zbog raznih osobina (npr. tesko ih je prevesti u oblik podesan za primjenu) nisu pogodna za upotrebu kao B. Za to su mnogo pogodnija razna organska jedi­njenja. Zasiceni ugljovodonici alifatskog reda, homolozi metana, narkoticni su otrovi. Otrovnost im raste od metana do oktana, a onda opet opada; naglo se povecava pri prelazu zasicenih ugljovodonika u nezasicene. Oni sa razgranatijim lancem imaju sla­bije fiziolosko delovanje. — Ugljovodonici aromatskog reda djeluju nesto jace. Ulaskom atoma halogena u molekul ugljovodonika, supstanca dobija osobine suzavca. Ako se broj halogena pove­cava, suzavacko dejstvo opada, a povecavaju se zagusljivo dejstvo i opsta otrovnost. Ponekad ulaskom atoma halogena u molekul ugljovodonika, supstanca potpuno gubi otrovne osobine (npr. iperit gubi osobine plikavca). Otrovnost zavisi jos od vrste halo­gena, polozaja njegovog atoma u molekulu supstance (npr. iperit gubi otrovnost ako se atomi halogena premjeste iz jednog polo­zaja u drugi), i od toga da li se atom halogena vezuje na aromatsko jezgro ili na bocni lanac (supstitucija vodonika halogenom u jezgru ne stvara otrovnost, ali u bocnom lancu moze izazvati stvaranje otrovne supstance). Nadrazujuce djelovanje jedinjenja dobijenog ulaskom halogena u molekul ugljovodonika upravo je proporcionalno atomskoj tezini halogena, a otrovnost obrnuto proporcionalna. Kod nezasicenih ugljovodonika otrovnost se na­rocito povecava ako je halogen vezan za ugljenik susjedan sa onim iz dvostruke veze. Kad halogeni ulaze s obje strane dvostruke veze ugljenika, umjesto narkotickog javlja se lakrimogeno (suzavacko) djelovanje. — Uvodjenje hidroksilne grupe u molekul alkohola mijenja karakter jedinjenja (npr. nestaje narkoticno, a pojacava se otrovno djelovanje ugljovodonika). Povecanjem molekula otrovnost i dalje raste, ali samo do oktilnog alkohola, a zatim opada. Otrovnost sekundarnih alkohola (hidroksilna grupa vezana je za ugljenikov atom koji je opet vezan za dva druga ugljenikova atoma) smanjuje se uvodjenjem slijedecih hidroksilnih grupa. Nezasiceni alkoholi su otrovniji od zasicenih. Na otrovnost alkohola jako utice zamjena vodonikovih atoma halogenim elementima. Uvodjenjem hidroksila u aromatski prsten mijenja se i karakter otrovnosti (na­staju jedinjenja koja izazivaju grceve). — Eteri su cesto otrovniji od alkohola. Pretvaranjem polialkohola u eter mogu se dobiti narkotici. Ulaskom halogena u eter pojacava se otrovno djelovanje etera. Aromatski eteri su manje otrovni od alifatskih. — Organske kiseline (slobodne) pokazuju slabo lokalno nadrazujuce delovanje koje raste povecanjem stepena disocijacije. Uvodjenjem karboksilne (COOH) ili sulfoksilne (SO 2 H) grupe smanjuje se otrovnost jedinjenja. Halogeni i ovdje pojacavaju otrovnost. Pri prelasku kiselina u estre, nastala jedinjenja imaju nadrazujuce djelovanje i opsta otrovna svojstva. Da bi se doslo do najotrovnijih jedinjenja, halogen se mora uvesti na mjesto gde ce biti najreaktivniji. Suza-vacka svojstva imaju jedinjenja kod kojih je halogenom zamjenjen atom vodonika koji je direktno vezan za ugljenik, ili je ta zamjena izvrsena u alkilnom radikalu. Ukoliko se atom halogena udaljuje od karboksilne grupe, utoliko se gubi zagusljivo, a javlja nadra­zujuce djelovanje. To udaljavanje atoma halogena moze da bude s jednim ili s oba njegova atoma; u prvom slucaju nastaju ketoni sa lakrimogenim svojstvima, a u drugom jedinjenja koja djeluju na kozu (koprivnjaca). Posebno su ispitivana jedinjenja koja umje­sto karbonilme imaju oksimsku grupu. Kada se u toj grupi atom vodonika zamjeni organskim radikalom, supstanca gubi sposobnost otrovnog djelovanja na kozu, a ostaje joj samo sposobnost nadrazujuceg djelovanja. — Aldehidi alifatskog i aromatskog reda malo su otrovni, ali imaju narkoticko djelovanje. Na sluzokozi ispoljavaju suzavacko i lokalno nadrazujuce djelovanje. Normalni aldehidi su manje otrovni nego odgovarajuca izo-jedinjenja. Dvostruke veze povecavaju otrovnost aldehida. To cine i halogeni. Pri prelasku hlorala u oksim dobija se jedinjenje sa jakim delovanjem na sluzokozu oka, a pri prelasku aldehida u acetate gubi se dvostruka veza, a time i suzavacko svojstvo jedinjenja. Ako se u acetal uvede atom halogena, dobija se opet jedinjenje sa jakim suzavackim djelovanjem. Od njih je jedino akrolein upotrebljen kao B. — Ke­toni imaju osobine slicne aldehidima. Oni koji imaju lanac manje, i kod kojih se halogen nalazi na kraju lanca, pokazuju otrovnije dejstvo. Najotrovniji su sa lancem od metilnih i etilnih grupa gde je hlor vezan na kraju. Ako se lanac ketona povecava, smanjuje se reakciona sposobnost halogena, cime slabi i fiziolosko djelovanje otrova. Simetricni dihalogeni ketoni otrovniji su od asimetricnih. — Poslije I SR smatralo se da azot vezan u obliku amina i amida ne moze dati otrovne supstance, ali su to opovrgli azotni iperiti, a narocito tabun. Pored amina i amida, azot stvara otrovna je­dinjenja i u obliku nitro (NO 2 ) i nitrozo (NO) grupe. Medu esterima azotne kiseline nema B., dok se medu nitro-derivatima nalaze poznati hlorpikrin i brompikrin. Kod estara, bilo azotne ili azotske kiseline, gde je nitro, odnosno nitrozo-grupa vezana sa ugljenikom preko kiseonika, mijenja se karakter otrovnosti, jer se javlja jos i djelovanje na krvotok preko nervnog sistema. Nitro-grupom pojacava se suzavacko djelovanje, povecanjem broja nitro-grupe pojacava se nadrazujuce djelovanje, a kad se nitro-grupa uve­de u molekul stvaraju se i plikavacka svojstva, odnosno pojacavaju se, ako ih je jedinjenje vec imalo. — Jedinjenja nitrila ( — C=N) i izonitrila ( — N=C) pogodna su kao B., jer snazno i brzo deluju. Povecanjem nezasicenosti nitrila povecava im se otrovnost, a izonitrila ne. Otrovnost supstance smanjuje se ako u jedinjenje udje jos jedna cijanska grupa. Ulaskom halogena mijenja se karakter otrovnosti, tj. opste otrovno djelovanje se nesto smanjuje, a suzavacko se pojacava. Aromatska cijanska jedinjenja ne daju otrovne supstance, ali se ulaskom atoma halogena stvaraju jedinjenja jakih suzavackih djelovanja. — Otrovnost jedinjenja arsena zavisi od valentnosti njegovog atoma. Trovalentni arsenski B. je otrovniji od petovalentnog. Uporedjenjem fizioloskih svojstava luizita i fenilarsina uocava se da su jedinjenja sa dvostrukom vezom, odnosno sa nezasicenim organskim radikalom, jaci plikavci od onih koji imaju zasicen radikal. Nadrazljivost je obrnuto propor­cionalna broju organskih radikala vezanih za atom arsena. To pravilo vazi vise za aromatski red, jer on djeluje nadrazljivije nego alifatski. Povecanjem radikala pojacava se i nadrazujuce djelova­nje, koje kod aromatskih arsina opada sa povecanjem molekularne tezine. Otrovnost arsina se obicno povecava uvodjenjem nitro, hidroksilne ili amino-grupe u para-polozaj. Isto to postize se cijanskom i sulfocijanskom grupom. Ako se kiseonik zamjeni sum­porom, povecava se otrovnost jedinjenja arsina, ali slabe nje­gova nadrazujuca svojstva. — Sulfidi (sumporni analozi etera, opste formule RSR') manje su otrovni od etera. Sumpor-vodonik je vrlo otrovan, pa se koristio i kao B. Uvodjenjem razlicitih atoma ili grupa u organske radikale sulfida, sulfoksida ili sulfona, ponekad se utice na otrovnost, a ponekad se stvaraju najjaci B. (npr. iperit). Otrovnost se narocito povecava pri uvodjenju atoma halogena. Od jedinjenja sa tim atomom najotrovniji su sulfidi ciji radikali sadrze halogen vezan na ugljenikov atom drugi po redu, iduci od atoma sumpora. Uvodjenje vise halogenskih atoma slabi otrovno djelovanje na kozu. Do potpunog unistenja plikavackih svojstava dolazi i kod jedinjenja cija su oba atoma vodonika zamjenjena metil-grupom. Ta svojstva slabe i pri zamjeni atoma vodonika raznim drugim grupama, kao sto su hidroksilna, cijanska i sulfocijanska. — Pred kraj II SR zapazeno je da i organska je­dinjenja fluoracetata mogu biti B. Njihova otrovnost potice od toksicne fluoracetatne grupe (CH 2 FCO). Sva jedinjenja koja se u organizmu razgradjuju uz stvaranje te grupe, imaju otrovno dejstvo. To su, npr., fluorsircetna kiselina, fluoretanol, fluoracetamid i neke fluormasne kiseline koje imaju neparan broj metilenskih (CH 2 ) grupa u lancu. Bojni otrovi fluoracetata dobijaju se kombinacijom tih jedinjenja, esterifikacijom alkohola i kiselina i supstitucijom amino-grupa. Fluormasna kiselina ima najvecu otrovnost kad ima pet metilenskih grupa u lancu. Esterifikacijom otrovnih fluormasnih kiselina do 9 metilenskih grupa u lancu (fluoretanolom) dobijaju se jedinjenja cija je otrovnost veca nego sto bi bila ukupna (zbirna) otrovnost pojedinacnih jedinjenja. Od fluoralkohola otrovni su samo fluoretanol i fluorpropanol, koji sadrze fluoretilnu grupu. Fluoracetati blokiraju holinesterazu, izazivaju grceve i pokazuju zakasnjelo dejstvo, ali ne izazivaju miozu, kao sto to cine fluorfosfati. — Organofosforna jedinjenja opste formule (RO/ 2 POF) (R je alkil grupa), sa karakteristicnom fluorfosfatnom grupom (P/OF), inhibitori su holinesteraze i djeluju mioticki. Ta su jedinjenja otrovna zbog prisustva reaktivne P-F veze. Fluorfosfati sa razgranatim lancem su otrovniji nego oni sa ravnim. Ako se taj lanac nalazi na C atomu, blizem atomu kiseonika, takva jedinjenja postaju jos otrovnija. Otrovnost se povecava i ako estarske grupe rastu ovim redom: CH 3 O, C 2 H 5 O, (CK 3 ) 2 CHO. Supstitucija atoma fluora sa atomima (grupama) Cl, CN, SCH ili CH 3 NH smanjuje mioticka i ostala otrovna svoj­stva. Otrovnost se smanjuje i uvodjenjem jedne ili vise metilenskih grupa izmedju atoma fosfora i fluora, kao i supstitucijom atoma kiseonika u grupi RO atomom sumpora. Supstitucija jedne RO grupe jednom dimetilamino grupom (CH 3 / 2 N) progresivno povecava otrovnost. Prisustvo dvije dimetilamino grupe potpuno ponistava mioticke osobine otrova. Uvodjenje raznih fluoralkilnih ili hloralkilnih grupa umjesto alkoksi-grupa, takodje, smanjuje otrovnost. — Kod organofosfornih jedinjenja opste formule R 2 NP (OR/O/CN) cijanofosfatna P/O/CN grupa povecava otrovnost i privlaci elektrone iz fosfornog atoma, pa je to osnovni uzrok jake otrovnosti tabuna. Ako se (CH 3 ) 2 N grupa zamjeni (C 2 H 5 )/ 2 N grupom, otrovnost se smanjuje. — Kod organofosfor­nih jedinjenja opste formule RP(OR/O/F), kao sto su sarin i soman i fosforiltioholin (V-otrov), pored zavisnosti izmedju strukture i otrovnog djelovanja, uticajna je i strukturna slicnost tih jedi­njenja sa acetilholinom. Ako je R etil-grupa, otrovnost se sma­njuje. — Kod svih organofosfornih jedinjenja znacajni su dejstvo grupa vezanih za fosfor kao centralni atom, reaktivnost i opsta konfiguracija molekula. Povezivanje tih faktora daje ekstremno jake B.

Podjela. — U I SR i neposredno poslije njega za klasifika­ciju B. bilo je vise kriterijuma. Pored agregatnog stanja (fizicka podjela), osnovni su bili fiziolosko dejstvo (toksikoloska podjela) i takticka namjena. Prema fizioloskom dejstvu, Nijemci su najprije razlikovali nadrazljivce (Reizstoffe), kao sto su bromaceton, brommetiletilketon, ksililbromid; borbene materije (Kampfstoffe), kao sto su dihlormetilester hlormravlje kiseline, hlormetilester hlormravlje kiseline, i otrovne materije (Giftstoffe), kao sto su cijanovodonicna kiselina, fozgen, difozgen, hlorpikrin. Kasnije su djelili B. na zagusljivce, plikavce, kijavce i suzavce. Radi lakseg raspoznavanja, stavljali su na sudove, odnosno granate, zeleni krst za zagusljivce (fozgen, difozgen, hlorpikrin), zuti krst za plikavce (hlorpikrin, iperit, etildihlorarsin), plavi krst za kijavce (difenilhlorarsin, difenilcijanarsin) i bijeli krst za suzavce. Prema taktickoj namjeni B. su razvrstavali na ofanzivne (obicno plikavci) i defanzivne (ostali B.), zatim na ubitacne (koji brzo nanose smrt) i iznuravajuce. — Francuska toksikologija razlikovala je velike B. (les grands toxiques), kao sto su cijanovodonicna kiselina, zagusljiva, suzavci, plikavci, kijavci; B. koji deluju na organe sluha (les labyrinthiques), kao dihlormetileter, i prave B., kao sto je ugljenmonoksid. Slicna je bila podjela B. u V. Britaniji i SAD. Italija je imala kao posebnu grupu i B. koji izazivaju povracanje. Kasnije su tu grupu usvojile i V. Britanija i SAD. Ni sada nema jedinstvene i ustaljene podjele B. Najcesca je prema trajanju dje­lovanja, prema fizioloskom djelovanju i prema jacini toksickog delovanja. Zatim se obicno jos govori o skolskim B. i fito-toksicnim jedinjenjima.

Prema trajanju delovanja razlikuju se kratkotrajni i du­gotrajni B. Kratkotrajni B. djeluju na otvorenom prostoru 10—15 minuta. Najcesce su gasovi ili lako isparljive materije. Namjenjeni su za upotrebu u napadu (zbog cega se zovu i ofanzivni B.), i to iznenadno i odmah u jakim koncentracijama, da bi se na neprijatelja dovoljno snazno djelovalo prije nego sto uspije da upotrijebi zastitna sredstva. U sumi i dolinama mogu se postici jace koncentracije nego na otvorenom zemljistu, odnosno padinama. Kisa otezava njihovu upotrebu. Kad se bacaju iz vazduha pri postojanju inverzije vazdusnih slojeva, mogu se ostvariti vrlo visoke koncentracije, jer tada otrovni oblak naglo pada prema zemlji. — Dugotrajni B. obicno su tecnosti koje sporije prelaze u paru i zato im dejstvo traje od 15 minuta do nekoliko sati, dana, pa i mjeseci. Namjenjeni su, uglavnom, za primjenu u odbrani (otuda i naziv defanzivni B.), za kontaminaciju zemljista na pravcu kretanja protivnika. Trajanje djelovanja i jacina koncentracije najvise zavise od temperature vazduha i karaktera zemljista (po­kriveno se jace kontaminira nego nepokriveno). Jake kise ih ispiraju, a slabije obicno sporo mijenjaju.

Prema fizioloskom delovanju razlikuju se plikavci, zagusljivci, nadrazljivci, krvni B., nervni B., psihohemijski i ra­dioaktivni B. Plikavci izazivaju plikove i opekotine na kozi, napadajuci najprije oci i puteve za disanje, a zatim se raznose po citavom organizmu do osjetljivih tkiva i organa. — Zagusljivci , u kontaktu sa organima za disanje, izazivaju razlicite nervne reflekse cija je posljedica u prvom redu pojava kaslja i teskog gu­senja. U plucima izazivaju teske ozljede. — Nadrazljivci ili onesposobljavajuci bojni otrovi nadrazuju oci (Suzavci), grlo i nos (Kijavci). Americke snage u Vijetnamu isprobale su novi bojni otrov CS koji ima osobine i suzavca i kijavca, samo 10—15 puta pojacane. — Krvni bojni otrovi , ili opste-otrovni bojni otrovi, poseduju veliku otrovnost, djelujuci neposredno na krv i vazne centre organizma. — Nervni bojni otrovi resorbuju se vrlo brzo i ireverzibilno blokiraju ferment holine­sterazu kao prenosioca nervnih nadrazaja, izazivajuci time teske nervne poremecaje koji se obicno zavrsavaju smrcu. — Psiho­hemijski bojni otrovi izazivaju privremene psihicke promjene ljudi, onesposobljavajuci ih za izvjesno vrijeme za organizovan rad i akciju. — Radioaktivni bojni otrovi djeluju dvojako: kao radioaktivne borbene materije i kao otrovi. Dobijaju se ugradjivanjem u molekul B. jednog ili vise atoma nekog vjestackog radioaktivnog izotopa sa duzim vremenom poluraspadanja; ozracivanjem klasicnih B. neutronima u nuklearnom reaktoru (to je brz nacin za proizvodnju, ali vrijeme poluraspadanja je kratko); mjesanjem B. sa nusproduktima nuklearnih reaktora ili sa radioaktivnim borbenim materijama (najpogodniji nacin). U odnosu na ostale B., ovde su detekcija, dekontaminacija i za­stita slozeniji.

Prema jacini toksickog djelovanja B. se dijele na unistavajuce (nervni, opste otrovni i zagusljivci); onesposobljavajuce (plikavci, suzavci, nadrazljivci i kijavci) i uznemiravajuce (nadrazljivci, kijavci, psihohemijski bojni otrovi).

Skolski B. su neskodljive materije, ali sa takvom nadrazujucom ili nekom drugom neprijatnom fizioloskom osobinom da natjeruju na upotrebu zastitnih sredstava. Koriste se za obuku u protivhemijskoj zastiti. U gasnoj sobi najcesce se koriste benzilbromid i hloracetofenon, koji se zagrijavanjem pretvaraju u gas. Na zemljistu najcesce se primjenjuju tioaceton, ketonska ulja, piridin, hlorirani fenoli i rastvori melase.

Fito-toksicna jedinjenja unistavaju vegetaciju (herbicidi) ili izazivaju samo opadanje lisca (Defolijanti). Rasprsavaju se iz vazduha, avionima ili helikopterima, pa se za relativno kratko vrijeme moze kontaminirati velika povrsina.

06.10.2005.

PUSKOMITRALJEZI

PUSKOMITRALJEZ (eng. light machine gun, fr. fusil--mitrailleur, nem. leichtes Maschinengewehr), automatsko oruzje namjenjeno za dejstvo protiv grupnih i pojedinacnih zivih ciljeva, vatrenih izvora, helikoptera i jedri­lica. Ima od puske veci domet i brzinu gadjanja; osnovno je oruzje streljackog odeljenja pjesadije, ali ga imaju i drugi vidovi i rodovi. Prenosi ga jedan covjek, a u borbi posluzuju 1-2 vojnika - puskomitraljesca (nisandzija i pomocnik nisandzije).

Razvoj. Prvi P. (Madsen M.1903 ili Rexar), konstruktora Subea (T. Shouboe), pojavio se u Danskoj da bi najmanja stre­ljacka jedinica imala lakse i pogodnije automatsko oruzje od mitraljeza. Nesto usavrsen, taj P. usvojile su mnoge zemlje ; u manjem broju upotrebljen je u rusko-japanskom ratu 1904-05. Kasnije su se pojavili francuski P. Chauchat M.1908, Berthier M.1908 (koji se nosi kao puska i ima puscanu municiju) i Benet--Mercie M. 1909 (Hotchkiss M.1908), njemacki Maxim M08/15, Parabellum M.1912 i dr.

U I SR nastao je brz razvoj P. i gotovo sve vojske uvode to oruzje u naoruzanje. Najpoznatiji su bili americki Lewis M.1915 i Browning M.1918 (BAR), francuski Chauchat M.1915 i njemacki Bergmann M.1915. Velika Britanija i Rusija imale su u naoru­zanju Lewis M.1915 i M.1917. Dopunjujuci vatru mitraljeza na bliskim i srednjim odstojanjima, puskomitraljezi su sluzili za odbijanje jurisa i protivnapada, za zastitu krila i bokova, za drzanje vaznih tacaka i sl. Sredinom rata streljacke cete mnogih armija imale su 8-12 P.

Poslije I SR razvoj P. bio je usmjeren ka smanjivanju tezine i kalibra, uprostavanju konstrukcije, poboljsanju pouzdanosti funkcije, povecanju brzine gadjanja, i ka izradi takvih sistema koji bi mogli dejstvovati s postolja kao mitraljezi. U tom pe­riodu Cehoslovacka je razvila P. ZB M.1926 (Zbrojovka), Finska LS M.26/32, Francuska Chatellerault M.1924I29, Italija Breda-Fiat M.1930, Japan M.96, Njemacka MG.34, SSSR degtjarev-PD M.1928 i V . Britanija Bren MK-1 (na bazi ZB-26). U sastavu streljackih vodova formirana su odeljenja, obicno, od dva P. (njihovom vatrom rukovodi komandir voda). Streljacke cete imale su u svom sastavu oko 12 P.

U II SR upotrebljavani su, pretezno, dotadasnji sistemi P., ali usavrsenih tehnicko-taktickih osobina (narocito je sma­njena tezina). Novi su bili americki Johnson M.1941, njemacki M.G-42, sovjetski DPM i dr. U vecini armija zadrzan je predratni broj P. u ceti; SSSR, zbog vece upotrebe automata, smanjio je taj broj na 8.

Poslije II SR razvoj P. je usporen zbog ubrzanog razvoja auto­matske puske, mitraljeza opste namjene koji se pri gadjanju s nozica koristi kao P. a pri gadjanju s postolja kao mitraljez. Za standardni metak 7,62 mm zemalja clanica Severnoatlantskog pakta razvijeni su ovi sistemi: americki M-60, belgijski MAG, danski Madsen (Saetter), francuski M-52 i njemacki MG-1, a za standardni metak istog kalibra zemalja clanica Varsavskog ugovora cehoslovacki M-1959 i sovjetski PK i RPD. Broj P. u ceti ostao je, uglavnom, isti.

Vrste. Prema kalibru P. su razliciti, najcesce 7,62 mm; prema tezini ima ih od 6,5 do 15 kg. Prema nacinu rada mogu biti s pozajmicom barutnih gasova i sa kratkim ili dugackim trzanjem cijevi. Kod P. s pozajmicom barutnih gasova, dio tih gasova, prije izlaska zrna iz cijevi, ulazi u cilindar povratnika i, dejstvujuci na celo klipa povratnog mehanizma, pokrece zatvarac unazad, a izvlaci i izbacuje praznu cahuru. Zatim se zatvarac, pod dejstvom povratne opruge, vraca naprijed i puni cijev. Pusko-mitraljezi tog sistema su najcesci. Takvi su pomenuti Chatellerault, ZB M.1926, Bren MK-1, Madsen (Saetter), MAG, i dr. Kod P. sa kratkim trzanjem cijevi, pod pritiskom barutnih gasova cijev se trza unazad, u pocetku zajedno sa zatvaracem, a poslije odbravljivanja zatvarac se odvaja od cijevi, pri cemu se izvlaci i izbacuje prazna cahura. Pri povratku zatva­raca u prvobitni polozaj, metak se izvlaci iz redenika i uvodi u cijev. Predstavnici su njemacki P. MG-34 i MG-42 i jugoslovenski M-53. P. sa dugackim trzanjem cijevi manje se upotrebljavaju (sistem Chauchat). Prema nacinu hladjenja postoje P. sa vazdusnim i, vrlo retki (Maxim M.08/15), sa vodenim hladje­njem. — Prema nacinu punjenja (hranjenja) razlikuju se P. s okvirom, dobosem i redenikom i dobosem za redenik

Dijelovi. Glavne dijelove P. opredjeljuje princip po kojem je konstruisan. Jugoslovenski P. 7,9 mm M.55 ima: cijev (tri) sa bravom (za bravljenje zatvaraca); sanduk (za smjestaj zatvaraca) sa navlakom (za smjestaj i vodjenje cijevi); skrivac plamena s pojacnikom trzanja; prednji i zadnji nisan; grivnu; poklopac san­duka; uvodnik (povlaci redenik i dovodi metak); zatvarac sa rucicom za zapinjanje; rukohvat sa mehanizmom za okidanje i kocnicom; kundak i nozice. Uz puskomitraljez pripadaju rezervni dijelovi za zamjenu i pribor za odrzavanje (torbica, municijska kutija, 8 redenika po 50 metaka, dva dobosa za smjestaj redenika, sprava za skidanje i namjestanje izvlakaca, kantica — prskalica za podma­zivanje, cetkice, sipka i remenik).

Gadjanje. Daljina uspjesnog dejstva P. zavisi od udarne energije zrna i prirode cilja. Pri gadjanju zivih ciljeva na zemlji, ona je, najcesce, 800 m, a pri gadjanju ciljeva u vazduhu (pado­branaca, helikoptera i jedrilica) 500 m. Najbolji rezultati postizu se iznenadnom vatrom na daljini do 500 m. Nisanska daljina je 1500-2000 m, teorijska brzina gadjanja 600—1000, a prakticna 100—200 metaka u minuti. Gadja se kratkim rafalima (3—6 ili 5—10 metaka), a dugim (10—15 ili 15—25 metaka) izuzetno, pri gadjanju vazdusnih ciljeva. Vecina P. podesena je i za gadjanje jedinacnom paljbom. Gadja se iz lezeceg, sjedeceg, klececeg i stojeceg stava, i u kretanju, sa naslona i bez njega.




30.09.2005.

SAMOHODNA ARTILJERIJA

(eng. selfpropelled artillery, fr. artillerie automoteur, ital. artiglieria semovente, nem. Selbstfahrartillerie), vrsta zemaljske i protivavionske artiljerije cija su orudja ugradjena na motorna vozila koja im sluze ne samo kao prenosna sredstva vec i kao platforme sa kojih djejstvuju. Takva kombinacija motornog vozila i orudja, najcesce oklopljena i na gusjenicama, naziva se samohodno orudje (samohodni top, samohodna haubica, samohodno PAV orudje) ili samohotka.

U odnosu na druge vrste artiljerije, S. se odlikuje vecom pokretljivoscu van puteva, brzim prelaskom iz marsevskog u borbeni polozaj i obratno, velikom sposobnoscu za manevrisanje pokretom i vatrom i, uopste, aktivnijom i ofanzivnijom ulogom u borbi. Zahvaljujuci oklopu dobro je zasticena od pjesadijske, a cesto i od artiljerijske vatre. Ako ima hermeticki zatvorenu kabinu, stiti I protiv dejstava nuklearne eksplozije.

RAZVOJ. Do drugog svjetskog rata o pravoj S. se jedva moze govoriti iako se na ugradjivanju orudja na motorna vozila radilo odmah poslije pojave tih vozila. Pocetkom XX v. u Njemackoj je konstruisan oklopljeni samohodni top 50 mm na tockovima, namjenjen za borbu protiv vazdusnih ladja i balona. Neposredno pred I SR stavljena su pojedina art. orudja na oklopne sasije i u pocetku rata mjestimicno su koristena za izvidjanje. Prelaskom na vodjenje rovovskih dejstava prestala je potreba za tim orudjima i njihov razvoj se obustavlja.

U V. Britaniji izradjeni su 1916. projekti i porucena izrada 50 oklopnih gusjenicnih sasija Gun Carrier Mark I za prenos topa 120 mm ili haubice 150 mm, ali tako da orudja mogu, po potrebi, s njih i gadjati. Medjutim, ubrzo poslije isporuke 1917, ta su vozila upotrebljavana, uglavnom, za transport municije i sl. Krajem 1917. Francuska je imala izradjene prototipove za preko 8 modela orudja za podrsku (kalibra 75-280 mm) postavljenih nas sasiji lakog tenka (od 7 t), ali je do zavrsetka rata izradjen i upotrijebljen samo mali broj samohodnih topova 194 mm i samohodnih haubica 280 mm, zbog protivljenja vecine artiljeraca i Vrhovne komande. Osnovni argumenti protivnika S. bili su da se benzin uvozi, da su putevi slabi i da se orudje ne moze postavljati na vatreni polozaj bez motornog vozila.

U SAD se razvoju S. pristupilo posljednjih mjeseci rata. Do 1922. izradjeno je 12 raznih modela orudja kalibra 75-240 mm, a zatim se rad obustavlja posto se smatralo da vucno orudje ima prednost jer se u slucaju kvara vozila ne onesposobljava, kao samohodno orudje. U V. Britaniji je krajem dvadesetih godina konstruisano (u tri varijante) samohodno orudje kalibra 18 funti (83,8 mm), ali ni ono nije prihvaceno jer, kao i u drugim zemljama, artiljerci jos nisu dovoljno shvatili potrebu za uvodjenjem S., a tenkisti su se plasili da se ona ne razvija na racun tenkova. Slicno je bilo i poslije 1930. Zbog toga su sve zemlje docekale II SR bez S. izuzev, donekle, Francuske koja je 1939. imala izvjestan broj modifikovanih samohotki iz I SR.

U drugom svjetskom ratu misljenja o S. mijenjaju se iz osnova. Vec 1940. postaje jasno da je za borbu protiv tenkova korisno imati protivtenkovsko orudje slicne pokretljivosti i prohodnosti, da je takvo orudje potrebno i za pracenje i podrsku tenkova, jer vucna orudja ne mogu uspjesno da prate tenkove van puteva i, najzad, da za pracenje pjesadije treba, takodje, stvoriti orudje osposobljeno za kretanje van puteva i zasticeno od pjes. i art. vatre. Tako su za stvaranje S. postali zainteresovani artiljerci, da bi dobili orudja za pracenje pjesadije i borbu protiv tenkova, a i tenkisti da bi obezbjedili pracenje i podrsku tenkova. U periodu nadmocnosti sila Osovine (1939 - pocetak 1943) najvise su upotrebljavane jurisna i protivtenkovska S., i to gotovo iskljucivo od Njemaca. Do pocetka napada na Francusku (maj 1940) Njemacka je formirala 3 baterije od po 6 jurisnih orudja 150 mm (kratke pjesadijske haubice stavljene na sasiju tenka), 4 diviziona od po 18 ceskih protivtenkovskih topova 47 mm montiranih na sasiju tenka, takodje, ceske proizvodnje, i jednu samohodnu protivtenkovsku bateriju naoruzanu protivavionskim topovima 88 mm. U pocetku napada na SSSR (jun 1941) jurisne artiljerije bilo je 11 diviziona (po 3 baterije) i 5 baterija, a samohodne protivtenkovske 8 diviziona. Sve te jedinice bile su u sastavu rezerve Vrhovne komande kopnene vojske. Posto se ubrzo pokazalo da su im orudja nedovoljno efikasna protiv sovjetskih tenkova T-34, Njemci 1942. uvode nove samohotke: jurisne sa poljskim topom 75 mm i protivtenkovske s protivtenkovskim topom 75 mm. Iste godine pojavljuju se i njihova prva samohodna orudja za podrsku (polu-improvizovane samohotke s haubicama 105 i 150 mm).

Osim pomenutih samohodnih orudja iz I SR, Francuska je 1940. imala i izvjestan broj baterija improvizovanih samohotki na tockovima, naoruzanih topom 47 mm. Po jedna takva baterija bila je u sastavu oklopne divizije.

Velika Britanija uvela je 1941. u naoruzanje samohodni protivtenkovski top od 2 funte (montiran na sasiji lakog tenka) i nekoliko drugih prilicno primitivnih samohodnih protivtenkovskih orudja (neka na tockovima). Posto su bila slabe probojne moci i glomazna, zamjenjena su protivtenkovskim topom 76,2 mm Archer, postavljenim na sasiju tenka Valentine. Jedinice naoruzane tim topom pripadale su formacijski pt pukovima i pesadijskim i oklopnim divizijama, a upotrebljavane su mahom kao protivtenkovska rezerva. Krajem 1942. pojavila se samohodna haubica 87,6 mm Bishop, takode na sasiji tenka Valentine, namjenjena za podrsku pjesadije gadjanjem sa zaklonjenih vatrenih polozaja i kao pratece orudje. Borbu s tenkovima primala je samo u samoodbrani.

U SSSR je u tom periodu izradjeno protivtenkovsko samohodno orudje CY-76 (top 76 mm na sasiji lakog tenka T-70); njegovi prvi modeli stigli su 1942.

U SAD su 1941. proizvedene samohotka na tockovima s protivtenkovskim topom 37 mm i polugusjenicna samohotka s protivtenkovskim topom 75 mm. Istovremeno pocinje i konstrukcija, a od 1942. i proizvodnja gusjenicnih samohodnih orudja i to protivtenkovskog topa 75 mm M8, haubice za podrsku 105 mm M7 i haubice 155 mm M12.U periodu nadmocnosti saveznika (pocetak 1943 - kraj II SR) dolazi do naglog razvoja i masovne upotrebe S. i u SSSR i SAD.

U SSSR su u ljeto 1943. pocela pristizati u pjesadiju u velikom broju orudja CY-76. Za vrijeme kurske bitke trupe primaju prva samohodna orudja CY-122 (haubica 122 mm na sasiji tenka T-34), a ubrzo zatim, za ojacanje visih pjesadijskih jedinica, pocinje pristizati samohodno orudje CY-152 (top-haubica 152 mm na sasiji teskog tenka KB). Samohotka CY-152 sigurno je unistavala i najjace njemacke tenkove T-VI (Tiger) i T-V (Panter). U jesen 1943. stizu trupama samohodna protivtenkovska orudja CY-85 (protivtenkovski top 85 mm na sasiji tenka T-34), a tokom 1944. 2 nova modela samohodnih orudja 122 i 152 mm — IC-122 (sasija tenka IC-2, orudje topa 122 mm) i IC-152 (top-haubica 152 mm na sasiji tenka IC-2) — i najjace sovjetsko cisto protivtenkovsko orudje CY-100 (sasija tenka T-34, orudje protivtenkovski top 100 mm). Pojedina sovjetska samohodna orudja (npr. CY-152 i ICY-152) nisu se mnogo razlikovala od odgovarajucih tenkova i imala su slicnu ulogu. Sva su bila sanducastog tipa, odozgo zatvorena i dobro oklopljena. Divizioni CY-76 bili su u sastavu pjesadijskih divizija, CY-85 su se nalazili u sastavu oklopnih brigada i mehanizovanih pukova, a samohodni pukovi CY-100, CY-1I22, CY-152, ICY-122 i ICY-152 (od 4 do 5 baterija ili 2-3 diviziona) u sastavu Artiljerijske rezerve Vrhovne komande (ARVK).

Pri odredjivanju S. za pracenje pjesadije ponekad se desavalo da se ona prekomjerno rasparca. Osim toga, bilo je tendencija da se ta artiljerija upotrebljava kao tenkovi za neposrednu podrsku i istura ispred pjesadije, sto je izazivalo velike gubitke. I pri upotrebi S. u ulozi artiljerije za pracenje tenkova bilo je slucajeva da se ona istura ispred tenkova. Kasnije su usvojena gledista da se S. u toj ulozi krece, u skokovima od linije do linije, na 300-400 m iza tenkova, i da za vrijeme zastanaka unistava vatrene tacke, protivtenkovska orudja i tenkove, i stiti bokove tenkova. Ponekad je upotrebljavana i u sklopu tenkovskog talasa (obicno na krilima) ili kao poseban talas. Rastojanje izmedju orudja bilo je 100-200m. Kad bi bila odredjena za ulogu protiv-tenkovske artiljerije, S. je, obicno, upotrebljavana kao protivtenkovska rezerva, a ponekad i u artiljerijskoj pripremi napada, za dejstvo sa zaklonjenih polozaja. Ako je bila u ulozi artiljerije za podrsku, dejstvovala je po istim nacelima kao vucna artiljerija za podrsku.

U SAD se od protivtenkovske S. pocetkom 1943. izradjuju orudja 76,2 mm M10 (za vozilo uzeta sasija tenka Sherman ), krajem te godine 76,2 mm M18 (sasija posebne konstrukcije, top tenkovski kao na Shermanu), a 1944. 90 mm M36 (sasija kao kod samohotke 76,2 mm M10). Sva ta orudja imala su obrtnu kupolu, ali znatno slabiji oklop od odgovarajucih tenkova. Njima su bile naoruzane protivtenkovske jedinice u sastavu pjesadije. Narocito se razvija S. za podrsku. Krajem 1944. uvode se nove samohodne haubice za oklopne jedinice: 105 mm M37 i 155 mm M41, a nesto kasnije samohodni topovi 155 mm M40 i samohodne haubice 203 mm M43 i 240 mm King Kong, od kojih su formirane jedinice ARVK. Pred kraj rata oklopne jedinice dobijaju dvocjevno samohodno PAV orudje 40 mm M19. Protivtenkovska S. prvenstveno je upotrebljavana kao protivtenkovska rezerva. Pjesadijskim pukovima rijedje su pridavana samohodna orudja, a oklopnim grupama obicno su dodjeljivana po dva voda do cete. Samohodna artiljerija za podrsku upotrebljavana je kao i odgovarajuca vucna.

U V. Britaniji se 1944. uvode u naoruzanje oklopnih jedinica samohodna PAV orudja 20 mm (dvocjevna) i 40 mm (jednocjevna). Od zemaljskih samohodnih orudja uglavnom su upotrebljavana americka.

U Njemackoj se poslije 1942, kao protivmjera masovnom pritisku sovjetskih tenkova T-34, proizvodi sve vise protivtenkovska S. Tezi se da se toj artiljeriji dodjeli ofanzivna uloga, sto se izrazava i nazivom »lovci tenkova« (Panzerjager). Za proizvodnju se najvise koriste sasije zapljenjenih tenkova i onih koji su povuceni iz naoruzanja. No, dobrim dijelom, ta orudja se proizvode i na novim sasijama, na racun proizvodnje tenkova. Razvija se sve jaca lovacka S., sa dugackim topovima 75, 88 i 128 mm, ali je naoruzanje za blisku borbu kod nekih orudja zanemareno, sto im je znatno smanjilo borbenu vrijednost. Visoke siluete pocetnih tipova smanjuju se uvodjenjem S. kazamatskog tipa {Jagdpanzer 38 Hetzer sa topom 75 mm, Jagdpanzer IV sa dugackim topom 75 mm, Ferdinand s topom 88 mm, Jagdpanzer V Jagdpanter, takodje s topom 88 mm, ali pokretljiviji i boljeg oblika nego prethodni, i Jagdpanzer VI Jagdtiger s topom 128 mm, tezak 70 t i zato veoma male pokretljivosti). Protivtenkovski divizioni 75 mm bili su u sastavu pjesadijskih i oklopnih divizija, a 88 i 128 mm u sastavu armija; pred kraj rata od S. 88 i 128 mm formirane su brigade u sastavu ARVK. Raniji jurisni topovi zamjenjeni su novim: Sturmgeschutz III s kratkim topom 75 mm, Sturmgeschutz IV sa dugackim topom 75 mm, Sturmgeschutz III sa haubicom 105 mm i Sturmpanzer IV sa haubicom 150 mm. U oklopne divizije uvedeni su za podrsku po jedan divizion samohodnih haubica 105 mm Wespe i po jedan divizion samohodnih haubica 155 mm Hummel.

Poslije II SR na razvoj S. uticu uvodjenje nuklearnog i raketnog oruzja, pojacana potreba za pokretljivoscu van puteva svih rodova oruzja, razvoj vazdjusnodesantnih jedinica i transportne avijacije, razvoj tenkovskog oklopa i druga tehnicka dostignuca. Hermeticki zatvorena kabina samohodnog orudja i njegov oklop pruzaju posluzi dobru zastitu od dejstva nuklearnog oruzja. Zato se S. moze kretati preko kontaminiranih povrsina gotovo odmah poslije nuklearnih eksplozija, dok vucna artiljerija to ne moze.

Potreba za pokretljivoscu van puteva namece se u ostrijoj formi nego ranije, jer se jedino tako mogu realizovati brze koncentracije radi nanosenja udara, a zatim dekoncentracije da se izbjegnu teski gubici od nuklearnih udara. Ovo ukazuje da je danas pozeljno da sva artiljerijska orudja budu samohodna. No, tome se suprotstavljaju ekonomski razlozi, posto je S. znatno skuplja od vucne.

Razvoj vazdjusnodesantnih jedinica namece potrebu rjesenja pitanja njihovog efikasnog pracenja i podrske. Za taj zadatak S. je podesnija od tenkova, jer su njena orudja znatno laksa, a od vucne artiljerije jer je mnogo pokretljivija. Da bi bila sto laksa i sposobna za vazdusni transport, u armiji SAD se za nju uvodi oklop od aluminijumskih legura i plasticnih masa.

Razvoj oklopa na tenkovima stavlja protivtenkovsku S. pred nove probleme. Topovi 100 mm i manji ne mogu vise na potrebnim daljinama da sigurno probijaju probojnim granatama oklope tenkova. Topovi iznad 100 mm, pak, suvise su glomazni za takticko manevrisanje na bojistu, i imaju relativno malu brzinu gadjanja. Rjesenja se traze u novoj municiji (poglavito u nerotirajucim kumulativnim granatama), povecanoj brzini gadjanja tezih orudja i u ugradjivanju na vozila protivtenkovskih vodjenih raketa umjesto klasicnih orudja.

Savremena S. ima dopunsko naoruzanje za blisku borbu i sredstva za zamagljivanje, a neka orudja i PAV oruzje. Opremljena je savrsenijim sredstvima veze, infracrvenim uredjajima za nocno osmatranje i nisanskim spravama koje djelimicno automatski zauzimaju razne popravke pri gadjanju. Neka samohodna orudja izradjena su kao amfibije, a neka su osposobljena za kretanje pod vodom radi savladjivanja vodenih prepreka. Kod svih vrsta orudja, a narocito protivtenkovskih, tezi se smanjenju siluete. Za osnovu orudja uzimaju se posebno konstruisane ili jednostavnije postojece (obicno od oklopnih transportera) sasije, umjesto glomaznih tenkovskih sasija, kako je to od pocetka pa do sezdesetih godina po pravilu radjeno.

29.09.2005.

AUTOMATSKO ORUZJE

AUTOMATSKO ORUZJE (eng. Automatic weapon, fr. arme automatique, ital. arma automatica, njem. Maschinenwaffen) automatski obavlja sve radnje potrebne za opaljenje sljedeceg metka, koristeci energiju barutnih gasova prethodno ispaljenog metka, a ponekad i elektricnu ili drugu energiju iz nekog spoljnog izvora. Ciklus tih radnji (opaljivanje, uvlacenje udarne igle u zatvarac, odbravljivanje i pokretanje za­tvaraca unazad, izvlacenje i izbacivanje prazne cahure, zapinjanje udarne igle, dovodjenje novog metka u polozaj za punjenje, pu­njenje cijevi, zatvaranje i zabravljivanje zatvaraca i ponovno opalji­vanje metka) ponavlja se sve dok se pritiskuje mehanizam za opa­ljivanje. Ako se neke od ovih radnji (npr. punjenje i opaljivanje) obavljaju rucno, oruzje je poluautomatsko.


Naoruzanje
<< 07/2006 >>
nedponutosricetpetsub
01
02030405060708
09101112131415
16171819202122
23242526272829
3031


MOJI LINKOVI
MOJI FAVORITI
-

BROJAČ POSJETA
14749

Powered by Blogger.ba